Zielone deklaracje pod lupą – ESG i greenwashing w compliance

Producent kosmetyków przygotowuje nową linię produktów i dział marketingu proponuje, żeby na opakowaniach pojawiły się hasła „neutralny dla klimatu” oraz „przyjazny dla planety”. Hasła dobrze wypadają w badaniach konsumenckich, ale nikt w firmie nie potrafi dokładnie wyjaśnić, na jakiej podstawie produkt miałby zasługiwać na takie określenia. W takich sprawach doradztwo compliance obejmuje dziś obszar, który jeszcze kilka lat temu należał głównie do specjalistów od komunikacji, czyli deklaracje środowiskowe i raportowanie ESG. W tekście wyjaśniamy, skąd biorą się ryzyka związane z „zielonym” marketingiem, jak zmieniają się przepisy i jak sprawdzać deklaracje, zanim trafią na opakowanie lub do raportu.

Skąd ryzyko w deklaracjach środowiskowych?

Ogólne hasła ekologiczne przez długi czas uchodziły za niewinny element marketingu. Tymczasem z perspektywy prawa ochrony konsumentów są to informacje, które wpływają na decyzje zakupowe, więc muszą być prawdziwe i możliwe do udowodnienia. Prezes UOKiK prowadził już postępowania dotyczące wprowadzania konsumentów w błąd co do ekologicznych cech produktów, a za naruszenie zbiorowych interesów konsumentów grozi kara do 10% obrotu.

Do tego dochodzą nowe przepisy unijne. Dyrektywa z 2024 roku dotycząca wzmocnienia pozycji konsumentów w procesie transformacji ekologicznej, której przepisy państwa członkowskie miały stosować od 27 września 2026 roku, wprost zakazuje kilku popularnych praktyk. Szczególnie ryzykowne stają się:

  • ogólne twierdzenia typu „ekologiczny”, „przyjazny dla środowiska” czy „zielony” bez możliwości wykazania uznanej doskonałości ekologicznej;
  • deklaracje o neutralności klimatycznej produktu oparte na kompensowaniu emisji;
  • własne etykiety zrównoważonego rozwoju, które nie opierają się na systemie certyfikacji ani nie zostały ustanowione przez organy publiczne;
  • przedstawianie wymogów prawnych jako wyróżniającej cechy oferty;
  • deklaracje dotyczące całego produktu, gdy korzyść środowiskowa dotyczy tylko jego części.

Scenariusz z neutralnością klimatyczną

Wróćmy do producenta kosmetyków. Firma planuje oprzeć hasło „neutralny dla klimatu” na zakupie jednostek kompensacyjnych z projektu leśnego w innym kraju. Jeszcze niedawno była to powszechna praktyka, ale nowe przepisy traktują takie twierdzenia o produkcie jako nieuczciwe. Bezpieczniej byłoby opisać konkretne działania, np. ograniczenie emisji w procesie produkcji o określony procent w porównaniu z wcześniejszym okresem, a informację o wspieraniu projektów klimatycznych podać osobno i bez sugerowania, że produkt nie ma wpływu na klimat.

Raportowanie ESG i jego pułapki

Druga strona tematu to raportowanie zrównoważonego rozwoju. Dyrektywa CSRD rozszerzyła obowiązki sprawozdawcze na znacznie większą liczbę firm, choć w 2025 roku Unia przesunęła terminy i zapowiedziała ograniczenie zakresu obowiązków w ramach pakietu upraszczającego. Wiele firm, które przygotowywały się do pierwszego raportu, ma dziś więcej czasu, ale też więcej niepewności co do ostatecznych wymogów.

Niezależnie od formalnego obowiązku raportowania pojawia się problem spójności. Dane w raporcie ESG, materiały marketingowe i deklaracje składane kontrahentom muszą sobie odpowiadać, bo rozbieżność między nimi jest jednym z najprostszych sposobów wykrycia greenwashingu. Jeśli raport pokazuje wzrost emisji, a kampania reklamowa chwali się „coraz mniejszym śladem węglowym”, firma naraża się na zarzuty ze strony organów, konkurentów i organizacji pozarządowych.

Weryfikacja deklaracji krok po kroku

Firmy, które chcą komunikować swoje działania środowiskowe, nie muszą rezygnować z tego tematu. Potrzebują jednak procesu, który pozwoli sprawdzić każde twierdzenie przed publikacją. W praktyce taki proces może wyglądać następująco:

  1. Zebranie wszystkich deklaracji środowiskowych używanych na opakowaniach, stronie internetowej, w reklamach i materiałach sprzedażowych.
  2. Przypisanie do każdej deklaracji dowodów, takich jak certyfikaty, pomiary czy analizy cyklu życia produktu.
  3. Ocena, czy deklaracja jest konkretna i zrozumiała dla przeciętnego konsumenta.
  4. Sprawdzenie, czy deklaracja dotyczy całego produktu, czy tylko jego części, i czy zostało to jasno wskazane.
  5. Usunięcie lub przeformułowanie twierdzeń, których nie da się udowodnić.
  6. Wprowadzenie zasady, że nowe deklaracje przed publikacją akceptuje osoba spoza działu marketingu.

Pomocne bywa porównanie typowych sformułowań z ich bezpieczniejszymi odpowiednikami, tak jak w poniższej tabeli.

Ryzykowna deklaracjaNa czym polega ryzykoBezpieczniejsza alternatywa
„Produkt ekologiczny”Ogólnik bez wskazania konkretnej cechy„Opakowanie wykonane w 70% z plastiku z recyklingu”
„Neutralny dla klimatu”Oparcie twierdzenia o produkcie na kompensacji emisjiOpis faktycznej redukcji emisji z podaniem okresu i metody pomiaru
„Naturalny skład”Niejasne znaczenie, często częściowo nieprawdziwe„95% składników pochodzenia naturalnego” z wyjaśnieniem metody liczenia
Własne logo „Eco Choice”Etykieta niepoparta niezależną certyfikacjąOznaczenie uznanego systemu certyfikacji, jeśli produkt je uzyskał

Łańcuch dostaw i oczekiwania kontrahentów

Nawet firmy, które same nie raportują danych ESG, odczuwają ten temat przez relacje z większymi partnerami. Duże sieci handlowe i koncerny coraz częściej wymagają od dostawców informacji o emisjach, warunkach pracy czy pochodzeniu surowców, a do umów dołączają kodeksy postępowania dla dostawców.

Dostawca, który przekazuje partnerowi zawyżone lub nieprecyzyjne dane, przenosi ryzyko na niego, a w razie wykrycia problemu sam traci wiarygodność. Zanim firma podpisze kodeks postępowania dla dostawców, warto sprawdzić, czy rzeczywiście jest w stanie spełnić jego wymagania i udokumentować to na żądanie kontrahenta. Zdarza się, że takie dokumenty zawierają prawo do audytu, kary umowne albo możliwość rozwiązania umowy w razie naruszeń.

Gdzie przydaje się zewnętrzne wsparcie?

Deklaracje środowiskowe łączą kilka dziedzin, takich jak prawo konsumenckie, regulacje ESG, prawo konkurencji i wiedzę techniczną o produktach. Kancelaria compliance może pomóc w przeglądzie istniejących deklaracji i przygotowaniu procedury ich akceptacji, natomiast dane techniczne powinny pochodzić od specjalistów od zrównoważonego rozwoju. Gdy sprawa trafi już do urzędu, np. w formie wezwania do wyjaśnień, przydaje się adwokat compliance, który zna praktykę postępowań konsumenckich i potrafi ocenić, czy lepiej bronić dotychczasowych twierdzeń, czy szybko je zmienić.

Takie compliance doradztwo działa najlepiej, gdy prawnik pracuje razem z marketingiem od etapu koncepcji kampanii, a nie dopiero przy gotowych projektach opakowań. Zmiana hasła na etapie pomysłu kosztuje niewiele, a wycofanie produktów z rynku i przeprojektowanie opakowań bywa bardzo drogie.

Wiarygodność ważniejsza niż hasło

Konsumenci i kontrahenci coraz lepiej odróżniają konkretne działania od ogólnikowych deklaracji. Firma, która rzetelnie opisuje swoje rzeczywiste osiągnięcia, nawet jeśli są skromne, buduje zaufanie trwalsze niż przy pomocy efektownych, ale niepopartych dowodami haseł. Dobrym pierwszym krokiem jest przegląd opakowań i strony internetowej pod kątem słów takich jak „ekologiczny”, „zielony” czy „neutralny” oraz sprawdzenie, czy za każdym z nich stoją dokumenty, które dałoby się pokazać urzędnikowi lub dziennikarzowi.